مقدمه: تغییر پارادایم در نگرش چین به توازن راهبردی منطقه

در پی تشدید  مناقشات خاورمیانه و حملات آمریکا ورژیم اسرائیل  علیه جمهوری اسلامی ایران در ماه‌های مارس و آوریل ۲۰۲۶، اندیشکده‌ها و محققان چینی دیدگاه‌های متمایز و برجسته‌ای درباره روابط چین و اعراب و تأثیر آن بر آینده همکاری با ایران ارائه کرده‌اند. این تحلیل‌ها نشان‌دهنده ” تغییر پارادایم“ در نگرش چین به توازن راهبردی در منطقه است. چین که پیش‌تر سیاست «توازن راهبردی» میان ایران و کشورهای عربی را دنبال می‌کرد، اکنون به دلیل ” عدم تقارن اقتصادی فزاینده“ و ” تغییر اولویت‌های توسعه“، به سمت ” تعمیق روابط با کشورهای عربی“ و ” تثبیت روابط با ایران در سطح «شراکت راهبردی محدود»“ حرکت می‌کند.

۱. ارزیابی بحران ۲۰۲۶: جنگ «اقتصادی-نظامی ترکیبی» و نقش کلیدی تنگه هرمز

در پی تشدید درگیری‌ها در مارس ۲۰۲۶، محققان مؤسسه روابط بین‌الملل معاصر چین (CICIR) تحلیل‌های عملیاتی جدیدی ارائه دادند که ابعاد تازه‌ای از ماهیت این جنگ را آشکار می‌سازد:

نیو نیوشون (牛新春)، رئیس موسسه چین و کشور عرب دانشگاه نینگ شای ، پیش‌بینی می‌کند درگیری‌ها وارد مرحله «جنگ اقتصادی-نظامی ترکیبی» شده است. وی معتقد است ایران با تهدید بستن تنگه هرمز (که ۲۰٪ تجارت نفت جهان را منتقل می‌کند)، فشار اقتصادی شدیدی بر آمریکا و اقتصاد جهانی وارد خواهد کرد. به گفته وی، اگر بستن تنگه بیش از ۲۵ روز ادامه یابد، تولید کشورهای حاشیه خلیج متوقف شده و قیمت نفت جهانی به شدت افزایش خواهد یافت.

” چین تیان (秦天)“، معاون بخش خاورمیانه مؤسسه روابط بین‌الملل معاصر چین (CICIR)، ارزیابی می‌کند که ایران دارای توانایی «حملات مزاحمتی بلندمدت و کم‌هزینه» با استفاده از پهپادهای انتحاری است، اما موشک‌های پیشرفته آن محدود و «یک شلیک، یک کم» است. وی معتقد است ایران در کوتاه ‌مدت به سیاست «مقابله به مثل» ادامه خواهد داد.

نکته کلیدی: اهمیت تنگه هرمز برای چین انکارناپذیر است. بر اساس گزارش‌ها، ”۴۰ درصد نفت وارداتی چین“ از این آبراه عبور می‌کند . با این حال، چین با تنوع ‌بخشیدن به منابع انرژی خود (کاهش وابستگی به نفت ایران به حدود ۱۳ درصد) و اتکا به ذخایر استراتژیک، توانسته است خود را در برابر شوک‌های کوتاه‌مدت تا حدی مصون سازد . با این وجود، ” طولانی شدن جنگ“ به ضرر چین خواهد بود و به گفته تحلیلگران، چین به دنبال پایان سریع درگیری‌هاست .

۲. تغییر رفتار عربستان و «دیپلماسی همسایگی» چین

محققان چینی معتقدند بحران ۲۰۲۶ نشان‌دهنده ” شکست استراتژی آمریکا“ در تکیه به قدرت نظامی برای کنترل متحدان خود و بی ‌اعتمادی فزاینده کشورهای عربی به واشنگتن است:

” وو سیکه(吴思科)“، فرستاده پیشین چین در خاورمیانه، تأکید می‌کند کشورهای عربی خلیج (به‌ویژه عربستان و قطر) در این بحران «خویشتندار» بوده و روابط دیپلماتیک با ایران را قطع نکرده‌اند. دلیل این رویکرد آن است که آنان به این نتیجه رسیده‌اند که ” نمی‌توان برای امنیت خود به آمریکا تکیه کرد“ و ” همسایه را نمی‌توان انتخاب کرد، اما می‌توان نحوه زندگی با آن را انتخاب کرد“. این نگاه، نشان‌دهنده درک جدیدی از «امنیت مشترک» است که چین نیز آن را ترویج می‌کند.

” شیو فیبیائو(徐飞彪)“ ، محقق مؤسسه روابط بین‌الملل معاصر چین (CICIR) و مرکز G20، تأکید دارد که عربستان در مارس ۲۰۲۶ با اخراج وابسته نظامی ایران (۲۱ مارس) واکنش نشان داد، اما کانال‌های گفت‌وگو را حفظ کرد. این نشان‌دهنده  ” درک متقابل جدید بین چین و عربستان“ درباره ضرورت حفظ ثبات منطقه‌ای حتی در اوج تنش‌هاست.

 ۳. استفاده از حق وتو در شورای امنیت: نماد «توازن محتاط» چین

در ۱۲ آوریل ۲۰۲۶، چین قطعنامه شورای امنیت درباره ایمنی تنگه هرمز (که توسط بحرین و با حمایت عربستان، کویت، قطر و امارات ارائه شده بود) را وتو کرد. این اقدام از دید اندیشکده‌های چینی دارای پیام‌های راهبردی کلیدی بود:

 ” شیو فیبیائو(徐飞彪)“  توضیح می‌دهد که چین با وجود ریسک آسیب به روابط با کشورهای خلیج (که اعضای کلیدی «جهان جنوب» هستند)، برای جلوگیری از ” تشدید نظامی“ و حفظ منشور سازمان ملل، این وتو را اعمال کرد. وی می‌گوید: ” این بار عربستان و بحرین درک کردند که چین برای صلح تلاش می‌کند و به دنبال مشروعیت‌بخشی به اقدامات نظامی بیشتر نیست. “

” لی یان(李岩) “، محقق مؤسسه روابط بین‌الملل معاصر چین (CICIR)، در تحلیلی جداگانه بر  ” محدودیت راهبردی“ روابط چین و ایران تأکید می‌کند و می ‌نویسد چین از تعهدات دفاعی رسمی به ایران خودداری کرده و هرگونه همکاری نظامی را صرفاً در قالب چندجانبه (و نه دوجانبه) دنبال می‌کند. گزارش‌های اخیر حاکی از آن است که چین ممکن است محموله‌های سامانه‌های پدافند هوایی (MANPADS) را به طور محرمانه و از طریق کشورهای ثالث به ایران ارسال کند ، هرچند پکن این گزارش‌ها را رد کرده است. این موضوع نشان‌دهنده  ” تعادل پیچیده چین“ بین حفظ روابط با ایران و جلوگیری از درگیری مستقیم با آمریکاست.

نکته کلیدی: وزارت خارجه چین وتوی خود را با استدلال «اقدامات شورای امنیت باید به کاهش تنش‌ها کمک کند، نه تأیید اقدامات جنگی ِغیرقانونی» توجیه کرد .

۴. تأثیر بر آینده همکاری ایران و چین: ” توازن با محدودیت“

تحلیل‌های اخیر اندیشکده‌های چینی نشان می‌دهند که اگرچه چین به دنبال حفظ روابط با ایران است، اما اولویت‌های اقتصادی و راهبردی آن با کشورهای عربی، به‌ویژه عربستان و امارات، تغییر کرده است:

” شاخص‌های اقتصادی کلیدی“:

تجارت چین با عربستان (۲۰۲۵): ۱۰۸ میلیارد دلار

تجارت چین با امارات (۲۰۲۵): ۱۰۸ میلیارد دلار

تجارت چین با ایران (۲۰۲۵، با احتساب نفت قاچاق): حدود ۴۱.۲ میلیارد دلار

این ارقام نشان‌دهنده ”عدم تقارن عمیق“ در اولویت‌های اقتصادی چین و تمایل پکن به تعمیق روابط با شرکای بزرگ‌تر و باثبات‌تر منطقه است. سرمایه‌گذاری چین در کشورهای عربی در دهه منتهی به ۲۰۲۴، ” ۲۶۰ درصد رشد“ داشته است .

دومین اجلاس چین-عرب (۲۰۲۶): بر اساس اعلام قبلی، این اجلاس قرار است در سال ۲۰۲۶ در چین برگزار شود. محققان چینی این اجلاس را فرصتی برای تقویت «تجارت نوآوری» و «شبکه‌های انرژی» با کشورهای عربی می‌دانند که می‌تواند ” فضای رقابتی بیشتری برای ایران“ ایجاد کند و موقعیت چین را به عنوان شریک تجاری اصلی جهان عرب تثبیت نماید.

” جایگزینی «مدل توسعه»“:دینگ لونگ (丁隆)، پروفسور پژوهشگاه خاورمیانه  دانشگاه زبان های خارجی شانگهای، در تحلیلی در مارس ۲۰۲۶ تأکید می‌کند که چین در حال تغییر از «مدل نفتی سنتی» به «همکاری‌های زیرساختی-انرژی‌های نو» با کشورهای عربی است. نماد این تحول، ” پروژه ۱۳۹ میلیارد یوانی برق خورشیدی چین با امارات“ است. این در حالی است که ایران به دلیل تحریم‌های گسترده و مشکلات داخلی، توانایی مشارکت در این پروژه‌های کلان توسعه‌ای را ندارد و به همین دلیل، سهم آن از منافع اقتصادی همکاری با چین به طور طبیعی محدودتر خواهد ماند.

۵. جمع‌بندی و چشم‌انداز: پارادایم «امنیت انسانی» در برابر «امنیت نظامی»

محققان چینی در یک ماه اخیر بر تمایز راهبردی چین و آمریکا تأکید کرده‌اند: در حالی که آمریکا سامانه‌های پدافندی پیشرفته را به منطقه اعزام کرد، چین به ایران، اردن، لبنان و عراق کمک‌های بشردوستانه ارسال کرد. این «دیپلماسی بشردوستانه-تجاری» نشان‌دهنده ” مدل جدید چین“ برای حفظ نفوذ در منطقه بدون پیوستن به بلوک‌بندی نظامی و بدون تقابل مستقیم با قدرت‌های غربی است.

” چین به عنوان میانجی «مورد اعتماد»“: برخلاف آمریکا که به دلیل حمایت‌های نظامی از اسرائیل و سیاست‌های مداخله ‌جویانه، در جهان عرب و ایران با بی ‌اعتمادی مواجه است، چین با اتخاذ سیاست «بی‌طرفی فعال» و پرهیز از مداخله نظامی، توانسته است اعتماد نسبی همه طرف‌های درگیر را جلب کند. دیپلماسی چین در این بحران با محوریت گفت‌وگو، احترام به حاکمیت ملی و مخالفت با یکجانبه‌گرایی، در تضاد آشکار با رویکرد نظامی آمریکا قرار دارد.

چشم‌انداز همکاری ایران و چین:

در مجموع، دیدگاه‌های اندیشکده‌های چینی در یک ماه اخیر حاکی از آن است که:

” آینده همکاری ایران و چین در سایه عمیق‌تر شدن روابط پکن با کشورهای عربی (به‌ویژه عربستان و امارات)، با محدودیت‌های جدی و فزاینده‌ای روبرو خواهد بود.“

چین به دنبال «تثبیت» روابط با ایران در حد ” شراکت راهبردی محدود“ (عمدتاً در حوزه انرژی و برخی پروژه‌های زیرساختی خاص) خواهد بود، در حالی که «شراکت جامع» خود را با کشورهای عربی در ابعاد اقتصادی، فنّاوری و امنیتی تقویت می‌کند. این راهبرد دوگانه، که می‌توان آن را ” توازن با محدودیت“ نامید، به چین امکان می‌دهد تا ضمن حفظ منافع خود در ایران، از فرصت‌های بسیار بزرگ‌تر اقتصادی و ژئوپلیتیکی در جهان عرب بهره‌مند شود.

نکته پایانی: با وجود چالش‌ها، ایران همچنان به دلیل موقعیت ژئوپلیتیک (تنگه هرمز) و نقش منطقه‌ای، برای چین اهمیت دارد. با این حال، ” عدم تقارن روزافزون“ در روابط اقتصادی چین با ایران و کشورهای عربی، نشان‌دهنده آینده‌ای است که در آن ” وزن ایران در معادلات راهبردی چین، تدریجاً و در مقایسه با همسایگان عربش، کاهش خواهد یافت“.

 منابع:

1. China Daily. (2026, March). Analysis of hybrid economic-military warfare in Middle East: Interview with CICIR experts Niu Xinchun and Qin Tian. China Daily.

2. China Daily. (2026, March). Saudi Arabia's strategic restraint in Iran-Israel crisis: Interview with former envoy Wu Sike. China Daily.

3. Global Times. (2026, April 13). China vetoes UN resolution on Strait of Hormuz safety: Interview with Xu Feibiao. Global Times.

4. Li, Y. (2026). The limits of the China-Iran strategic partnership. The Diplomat.

5. Ministry of Foreign Affairs of the People's Republic of China. (2024, May 30). The second China-Arab States Summit to be held in China in 2026. Ministry of Foreign Affairs.

6. Wikistrat. (2026, March 18). Middle East crisis: Expert analysis and scenarios. Wikistrat.

 ( منابع چینی مرتب شده بر اساس حروف الفبا – پینیین)

7. Ding Long (丁隆). (2026, April 13). Interview on US-Iran negotiations. Global Times.

لینک: https://mideast.shisu.edu.cn/28/b6/c3991a207030/page.htm

8. Gong Xiaosheng (宫小生). (2026, April 11). Interview on China's veto power. Yuyuan Tantian / The Paper.

لینک: https://m.thepaper.cn/newsDetail_forward_32949293

9. Han Jianwei (韩建伟). (2026, April 10). 美伊‘临时停火’的现实困境与未来前景 (The Realistic Dilemmas and Future Prospects of the US-Iran 'Temporary Ceasefire'). China News Service / SISU.

لینک: https://mideast.shisu.edu.cn/28/a3/c3991a207011/page.htm

10. Li Fuquan (李福泉). (2026, March 29). Interview on China's mediating diplomacy in the Middle East. The Paper.

لینک: https://imes.nwu.edu.cn/info/1052/3796.htm

11. Liu Zhongmin (刘中民). (2026, April 13). Joint interview on US-Iran negotiations. Global Times.

لینک: https://mideast.shisu.edu.cn/28/b6/c3991a207030/page.htm

12. Niu Xinchun (牛新春). (2026, April 1). Expert: China-Pakistan five-point initiative reflects 'common denominator' for all parties. CGTN.

لینک: https://news.cgtn.com/news/2026-04-01/Expert-China-Pakistan-5-point-initiative-reflects-common-appeal-1LZar62rFS0/index.html

13. Niu Xinchun (牛新春) & Qin Tian (秦天). (2026, April 11). 未来两周，美伊能谈出持久和平吗؟ (Can the US and Iran Achieve Lasting Peace in the Next Two Weeks?). Xinhua Net / Chuanguan News.

لینک: https://cbgc.scol.com.cn/news/7480948

14. Qin Tian (秦天). (2026, April 1). Expert: China-Pakistan five-point initiative reflects 'common denominator' for all parties. CGTN.

لینک: https://news.cgtn.com/news/2026-04-01/Expert-China-Pakistan-5-point-initiative-reflects-common-appeal-1LZar62rFS0/index.html

15. Sun Degang (孙德刚). (2026). 中东地缘政治演进与地区秩序重构 (Geopolitical Evolution of the Middle East and Reconstruction of Regional Order). Arab World Studies, Issue 1, 2026.

لینک: https://iis.fudan.edu.cn/ba/d9/c6852a768729/page.htm

16. Tang Zhichao (唐志超). (2026, April 11). Interview on China's veto power. Yuyuan Tantian / The Paper.

لینک: https://m.thepaper.cn/newsDetail_forward_32949293

17. Wu Bingbing (吴冰冰). (2026, March 29). Quoted in interview on China's mediating diplomacy in the Middle East. The Paper.

لینک: https://imes.nwu.edu.cn/info/1052/3796.htm

18. Wu Sike (吴思科). (2026, April 11). Interview on China's veto power. Yuyuan Tantian / The Paper.

لینک: https://m.thepaper.cn/newsDetail_forward_32949293

19. Xu Feibiao (徐飞彪). (2026, April 11). 独家披露:中方行使否决权背后 (Exclusive: Behind China's Exercise of Veto Power). Yuyuan Tantian / The Paper.

لینک: https://m.thepaper.cn/newsDetail_forward_32949293

20. Xinhua News Agency. (2026, March 23). Middle East countries deeply concerned about impact of war: Chinese special envoy. China.org.cn.

لینک: http://www.china.org.cn/2026-03/23/content_118397549.shtml

21. Zhao Jun (赵军). (2026, April 13). Interview on the direction of US-Iran negotiations. Southern Metropolis Daily / SISU.

لینک: https://mideast.shisu.edu.cn/28/c8/c3991a207048/page.htm

22. Zhu Yongbiao (朱永彪). (2026, March 23). Media: US and Iran to Return to Negotiations Due to Stalemate. Russia-Islam World / TASS.

لینک: https://russia-islworld.ru/en/novosti/media-us-and-iran-to-return-to-negotiations-due-to-stalemate-2026-03-23-54773/

منابع نهادی و دولتی

23. Ministry of Foreign Affairs of the People's Republic of China (中华人民共和国外交部). (2026, April 3). 王毅同沙特外交大臣費薩爾通電話 (Wang Yi's Phone Call with Saudi Foreign Minister Faisal). People's Daily / Communist Party News Network.

لینک: http://cpc.people.com.cn/BIG5/n1/2026/0403/c64094-40694572.html

24. Pakistan Observer. (2026, March 24). Middle East peace is in China's best interests. Pakistan Observer.

لینک: https://pakobserver.net/middle-east-peace-is-in-chinas-best-interests/